Wat mij verbaast, is hoe vaak vrouwen denken dat overgangsklachten pas beginnen als de menstruatie onregelmatig wordt of zelfs pas als deze helemaal stopt. Terwijl de perimenopauze doorgaans al tien jaar eerder begint, en dat is vaak niet mis.
Veel vrouwen die in deze fase van hun leven vastlopen en ineens niet meer snappen wat er met hun lichaam en hoofd gebeurt. Vaak weten ze niet dat ze al in de perimenopauze zitten – de overgangsjaren vóór de menopauze, waarin je cyclus en hormonen langzaam veranderen. Gelukkig komt hier de afgelopen jaren meer verandering in; er is meer kennis beschikbaar en vrouwen worden mondiger, want er is goede ondersteuning mogelijk in deze soms (zeer) pittige levensfase.
De perimenopauze is een fase die wel 10 jaar kan duren. Veel vrouwen met PMDD ervaren al rond 35-37 jaar toename in stemmingsklachten. Vrouwen zonder PMDD meestal later – begin, halverwege of eind veertig, afhankelijk van wanneer de menopauze plaatsvindt. Gemiddeld is dit tussen 45-55 jaar.
Wat me opvalt is dat veel vrouwen van de huisarts (die er vaak zelf ook weinig kennis van heeft) nog steeds te horen krijgen dat dit er ‘gewoon bij hoort’ en dat ze het maar moeten ‘uitzitten’. Terwijl ik juist zie hoe enorm het vrouwen helpt om te begrijpen wat er precies in hun lichaam en brein gebeurt.
Zeker omdat hormonen niet alleen invloed hebben op je baarmoeder, huid of botten, maar dus óók op je neurotransmitters – de stofjes in je hersenen die je stemming, energie en slaap regelen.
Ik neem je mee door de drie fases van de perimenopauze: hoe je cyclus verandert, welke klachten daarbij kunnen horen, wat er in je hersenen gebeurt, en hoe hormoontherapie kan ondersteunen. En waarom het zo belangrijk is dat je de juiste vorm van hormoontherapie krijgt in de juiste fase!
Vroege perimenopauze – de verschuiving
In de vroege perimenopauze begin je het vaak te merken aan subtiele veranderingen. Je cyclus kan wat korter worden (maar hoeft niet!), je menstruatie kan heviger zijn, en je voelt dat PMS-klachten sterker worden. De reden: je ovuleert niet meer elke maand, waardoor je progesteron productie afneemt.
Progesteron is ons kalmerende hormoon. Het wordt in de hersenen omgezet tot allopregnanolone, een stofje dat direct de GABA-receptoren stimuleert. GABA is de neurotransmitter die ons helpt ontspannen, slapen en relativeren. Als progesteron daalt, verlies je die natuurlijke rustgever. Veel vrouwen slapen in deze fase slechter, voelen zich opgejaagd en sneller prikkelbaar of angstig. Ook zie je hier een toename van hoofdpijn, migraine en gevoelige borsten voor of tijdens de menstruatie.
Oestrogeen is in deze fase (meestal nog) voldoende aanwezig. Daardoor blijven serotonine en dopamine – de neurotransmitters voor stemming, energie en motivatie – nog redelijk stabiel. Maar de balans verschuift: je ervaart minder rust (GABA), terwijl je brein nog wel volop in actie staat.
In deze fase zie ik dat bio-identiek progesteron in de vorm van Utrogestan in de luteale fase (van ovulatie tot menstruatie) van de cyclus doorgaans veel verlichting geeft: beter slapen, minder spanning, minder hevige menstruaties. En stemmingsklachten verdwijnen doordat de progesteron therapie oestrogeen dominantie vermindert; oestrogeen en progesteron worden weer in balans gebracht. Oestrogeen therapie is in deze fase nog niet nodig en kan klachten juist heviger maken.
Late perimenopauze – de hormonale achtbaan
Naarmate de werking van de eierstokken en de kwaliteit van de eitjes verder achteruitgaan, wordt het klachtenpatroon grilliger. Je cyclus kan ineens heel lang duren, of juist maanden wegblijven en dan terugkomen met hevig bloedverlies. Progesteron is structureel laag omdat ovulaties schaars zijn.
Het grootste verschil met de vroege fase is dat oestrogeen nu wild gaat schommelen. Soms is er een torenhoge piek – waardoor je je tijdelijk energiek, creatief of zelfs euforisch voelt. Maar die piek wordt gevolgd door een keiharde val. En omdat oestrogeen de motor is achter serotonine en dopamine, gaan die neurotransmitters net zo hard mee omhoog en omlaag. Je kan in deze fase hevige stemmingswisselingen ervaren (met huilbuien en soms zelfs suïcidale gedachten), angstaanvallen, hartkloppingen, opvliegers, nachtzweten, extreme vermoeidheid, veranderingen in je lichaam zoals meer vet op buik en bovenarmen (de bekende kipfiletjes), vaginale droogheid, libidoverlies, gevoelige gewrichten en stijve spieren, etc.
Het kan zijn dat je de ene week bergen kan verzetten, en de week erna niet eens je boodschappenlijst kan onthouden. Alsof je hersenen je in de steek laten. Die cognitieve klachten zoals hersenmist, concentratie- en geheugenproblemen, moeilijk op woorden kunnen komen, zijn heel herkenbaar in deze fase.
Omdat progesteron al langer laag is, ontbreekt ook de rustgevende GABA-buffer. Je krijgt dus én minder ontspanning (GABA), én een achtbaan in stemming en motivatie (serotonine en dopamine). Vandaar dat de late perimenopauze vaak de meest intense fase is.
Hier zie ik vaak dat vrouwen baat hebben bij een combinatie van progesteron én bio-identiek estradiol (pleister of gel via de huid). Dat stabiliseert de hormoonhuishouding en dempt de achtbaan. Soms is een beetje testosteron ook nodig – vooral als energie, libido en spierkracht duidelijk afnemen.
Postmenopauze – het dal
Op het moment dat je twaalf maanden niet meer menstrueert ga je van de perimenopauze naar de menopauze. De menopauze is eigenlijk een moment. Vanaf de dag van de menopauze kom je in de fase van de post-menopauze (kun je het nog volgen?)
Hormonaal betekent dit dat zowel oestrogeen als progesteron blijvend laag zijn. En daarmee dus ook het serotonine, dopamine en GABA niveau. Er zijn vrouwen die fluitend (20-30%) door de overgang gaan en nergens last van hebben. Maar 70-80% van de vrouwen merkt het lage oestrogeen niveau wel degelijk aan lichaam en brein – o.a. vaginale droogheid, pijn bij het vrijen, terugkerende blaasontstekingen, urineverlies, gewrichtspijn en stijfheid, slaapproblemen, depressieve gevoelens, dunnere en minder elastische huid, brozere botten.
In de post-menopauze kan het zijn dat je je niet echt depressief voelt, maar dat het meer lijkt alsof er een grijze deken over je leven hangt en je je afgevlakt en uitgeblust voelt.
Het lichaam en brein passen zich aan en kunnen klachten na verloop van tijd vaak opvangen, maar niet altijd. Veel vrouwen voelen zich ook in de post-menopauze veel prettiger in hun lichaam met stabiele en in de juiste balans gedoseerde hormoontherapie. Ook hier vormt een combinatie van oestrogeen en progesteron de basis. En wat mij betreft ook een beetje testosteron, dat net die extra glans en vitaliteit terug kan geven. En feit blijft dat met blijvende lage hormoonwaarden gezondheidsrisico’s toenemen voor o.a. hart- en vaatziekten, botontkalking, alzheimer en sommige vormen van kanker. Bio-identieke hormoontherapie geeft dus niet alleen verlichting van klachten, maar werkt ook preventief voor je botten, hart en brein.
De drie fases
Als je de drie fases naast elkaar legt, zie je een duidelijk patroon:
- Eerst verlies je de rust en ontspanning van GABA door minder progesteron; klachten rond stemming, slaap en hevige menstruaties.
- Daarna beland je in de serotonine/dopamine-achtbaan door sterk fluctuerende oestrogeen niveau’s.
- Uiteindelijk zakt ook oestrogeen blijvend laag. Door daling in serotonine en dopamine is er een grotere kans op somberheid of depressieve gevoelens, verminderde motivatie, energie en cognitieve scherpte.
Vrouwen vertellen vaak dat ze zich opgelucht en verdrietig tegelijk voelen: opgelucht omdat ze eindelijk begrijpen wat er allemaal gebeurt in hun lichaam en hoe ze zich beter kunnen voelen, verdrietig omdat ze jarenlang onnodig hebben geworsteld terwijl de oplossing voor (hevige) overgangsklachten doorgaans vrij eenvoudig is. Relatiebreuken, verlies van werk en inkomen, langdurige ziektewet, sociaal isolement etc. zouden met de juiste bio identieke hormoontherapie mogelijk voorkomen kunnen worden.
En tóch wordt er door artsen nog vaak gezegd: ‘Het hoort erbij, u moet er maar mee leren leven.’ Ze schrijven aan vrouwen in deze levensfase wel met gemak antidepressiva, slaapmedicatie en kalmeringsmiddelen voor, met de nodige bijwerkingen en risico’s.
Maar goed dat is stof voor een ander blog.
Mijn missie is om het taboe op bio identieke hormoontherapie te doorbreken. Want de perimenopauze is geen periode waar je je maar doorheen moet ploeteren – het is een fase die vraagt om erkenning, gedegen kennis en de juiste ondersteuning.